W tak istotnej dziedzinie życia duchowego Kościoła katolickiego, jaką stanowi wpisany w zbawcze pośrednictwo Chrystusa kult świętych, postać św. Jana Apostoła i Ewangelisty należy do najważniejszych. To znaczenie znajduje motywację już w Ewangeliach, skoro pod względem ilości wzmianek zajmuje on po św. Piotrze drugie miejsce . Postać Ucznia, który spoczywał na piersi Jezusa w czasie ostatniej wieczerzy, stała się następnie ważnym czynnikiem kształtującym duchowe oblicze Kościoła, przede wszystkim wschodniego, ale także - zwłaszcza od wczesnego średniowiecza - łacińskiego, gdzie dedykowano Świętemu m.in. bazylikę na Lateranie oraz inny rzymski kościół Ante Portam Latinam upamiętniający wraz z liturgicznym wspomnieniem [6 maja] podjętą przez Domicjana próbę jego męczeństwa poprzez gotowanie w oleju. W Kościele zachodnim główne święto przypadało od V w. na dzień 27 grudnia i było związane z uroczystościami bożonarodzeniowymi . O znaczeniu kultu Apostoła świadczy bogaty nurt liturgiczny w tym liczne hymny jeszcze z IX w. jak np. Ecce Joannis Domini dilecti a także praktykowany od średniowiecza zwyczaj czytania Prologu Ewangelii Jana na końcu każdej Mszy świętej czy również średniowieczny zwyczaj błogosławienia wina . Z innej strony także ikonografia dostarcza wymownych świadectw kultu odwołujących się zarówno do danych biblijnych jak też i do bogatej warstwy legendarnej.
Na ziemiach polskich cześć Świętego szerzył zakon krzyżacki dedykując mu świątynie m.in. w Kwidzyniu czy na zamku malborskim. Cztery sekwencje obce oraz jedna prawdopodobnie polska pt. Psallat chorus voce clara [XIV w.] obok powszechnej obecności w polskich kościołach motywu ikonograficznego Jana z atrybutem orła, pośród innych ewangelistów, świadczą o obecności tej postaci w dziejach polskiej pobożności średniowiecznej. W czasach nowożytnych, w duchu reformy katolickiej kult świętych zyskał wzmocnienie stanowiąc jeden z istotnych punktów sporu z reformacją
Pozostając w kręgu tej problematyki warto prześledzić recepcję sylwetki Apostoła w dziełach wybitnych polskich przedstawicieli Kościoła katolickiego w dwóch różnych etapach jego historii tj. w drugiej połowie XVI i w połowie XVII wieku, aby zobaczyć, w jaki sposób próbowano za pomocą tej postaci kształtować życie duchowe wiernych. W niniejszym artykule pod uwagę zostaną wzięte wybrane teksty drukowane i z założenia przeznaczone dla szerokiej grupy odbiorców, bądź to czytelników hagiografii, bądź słuchaczy kazań. Będą nimi odnośne fragmenty Postylli katolickiej oraz Postylli mniejszej Jakuba Wujka SJ, Żywotów świętych Piotra Skargi SJ oraz z drugiej strony Arki Testamentu Szymona Staropolskiego. Uwzględniona też zostanie Złota legenda Jakuba de Voragine jako ważne ogniwo tradycji kultu św. Jana na grunt polski. Wszystkie te pozycje zajęły ważne miejsce w dziejach polskiej literatury a także znacząco formowały odnowiony sposób myślenia, wartościowania i przeżywania relacji człowieka do Boga i świata. Biorąc pod uwagę postać nie tak czołową w reformie katolickiej jak np. św. Piotr można z tej perspektywy interesująco ukazać zakres stosowania nowej koncepcji życia duchowego.
Różnorodność stanowisk autorów zostanie przedstawiona w oparciu o zagadnienia inwencyjne a także w odniesieniu do dwóch kluczowych elementów hagiograficzno-kaznodziejskich, jakimi są cuda i cnoty.
Inwencja
Kwestia wyboru z bogatego materiału biblijno-hagiograficznego danych potrzebnych do konkretnego utworu jest o tyle interesująca, że ujawnia wyraźnie strategię zaplanowaną przez autora, a w dalszej kolejności może również prowadzić do poznania realiów czasu i miejsca, zwłaszcza zaś problematyki ważnej dla ówczesnego społeczeństwa. Różnice między dziełami analizowanych tu pisarzy są też bardzo charakterystyczne. Gdyby Złotą legendę uczynić punktem wyjścia tej refleksji, okaże się, iż autor sięga przede wszystkim do dzieł autorów kościelnych wymieniając Mileta, biskupa Laodycei, Izydora, Klemensa, Kasjana, Hieronima i Helinanda, nie odwołuje się jednak do danych skrypturystycznych dotyczących Jana, nawet jeśli bowiem pojawiają się u niego cytaty z Ewangelii, nie pochodzą one z grupy tekstów związanych bezpośrednio z Apostołem. Z jednej strony do postaci Jana zostaje aplikowany tekst zaczerpnięty z innego kręgu: „Błogosławiony, który przychodzi w imię Pana” dla podkreślenia analogii między wjazdem Chrystusa do Jerozolimy a powrotem Ucznia do Efezu, z drugiej zaś Jan występuje jako ten, który powtarza Chrystusowe nauczanie np. przypowieść o bogaczu i Łazarzu, czy tekst przykazania miłości w pochodzącej od Hieronima, a bardzo popularnej relacji. Obszarem zainteresowania autora Złotej legendy jest zatem życie Apostoła od momentu, gdy „po Świętach apostołowie się rozłączyli”, a sam żywot ma stanowić w tej kocepcji zapewne uzupełnienie Ewangelii. Może jednak bardziej należałoby tu widzieć typową dla średniowiecza skłonność do podkreślania roli cudów, które w wypadku Jana pochodzą rzeczywiście z „poewangelicznego” obszaru. O ile nie ma tu zupełnie wypowiedzi Jana zanotowanych w Piśmie św., o tyle znajduje się wiele fragmentów noszących status sermocinatio, czyli fikcyjnego odtworzenia mowy postaci historycznej, będącego narzędziem pośredniej charakterystyki postaci. W ten sposób konstruowane są dialogi np. z Arystodemem a także pojedyncze dłuższe wypowiedzi, gdy Apostoł przemawia do zbójeckiego herszta. Wielości takich wypowiedzi odpowiada najszerszy u badanych tu autorów rejestr cudów i w ten sposób zostaje wyrażona intencja ukazania Apostoła jako cudotwórcy i nauczyciela. Dzięki tym środkom także jego związek z Chrystusem został mocno uwypuklony, nie pojawia się jednak tutaj w ogóle wątek maryjny, skądinąd ze względu na Jezusowy testament zupełnie wyjątkowy u ucznia, któremu została powierzona Maryja.
